trees

Przepływ wyłaniającej się rzeczywistości

do strony głównej pdf share

Paradoksy fizyki kwantowej

W myśleniu czysto deterministycznym określenie stanu układu w danym momencie określa wszystkie późniejsze stany. Współczesna nauka podważyła jednak ten światopogląd. Fizyka kwantowa przewiduje przyszły stan kwantowy ze stanu obecnego; ale określa tylko prawdopodobieństwo obserwowalnych zdarzeń. Według fizyki kwantowej mierzalne zdarzenia opierają się na prawach natury, ale w ostateczności zawierają spektrum możliwości, z których wyłaniają się pewne rzeczywiste fakty w dziwnym procesie określanym mianem „załamania się funkcji falowej” (Tamavakis, 2019, s. 452). Innymi słowy: mechanika kwantowa postuluje „specjalne korelacje [które] są zakazane przez bardzo ogólne argumenty oparte na realizmie i lokalnej przyczynowości” (Laloë, 2001, s. 655).

Jak każda teoria, fizyka kwantowa może być postrzegana jako model (Stachowiak, 1973). Model to wyidealizowana reprezentacja pewnej dziedziny. Tworzy system „form symbolicznych”, jak nazwał go Ernst Cassierer (1923), o wartości poznawczej, a także estetycznej.

Za pomocą takich modeli fizycy starają się wyjaśniać i przewidywać zjawiska, na przykład w interakcji światła i materii. Inżynierowie w oparciu o teorię kwantową konstruują użyteczne przyrządy (np. lasery). Ale od pierwszych dni teoria kwantów wywoływała także refleksje filozoficzne. Wielu wielkich fizyków, którzy byli pionierami teorii kwantowej, stworzyło również pisma filozoficzne i mistyczne (Wilber, 2001). Praca naukowa doprowadziła ich do serii kłopotliwych paradoksów (Aharonov i Rohrlich, 2008) i otworzyła perspektywy, które zainspirowały do wyjścia poza naukę.

Przyczyny tego „zwrotu filozoficznego” są wielorakie. Jednym z powodów może być to, że w „tradycyjnej” interpretacji fizyki kwantowej teoria oferuje model, w którym natura ma dwie strony: splątaną superpozycję różnych możliwości z jednej strony i stany „zapadnięte” z określonymi zmierzonymi wynikami z drugiej. Istotnie, ta dwojaka perspektywa była wielokrotnie omawiana w filozofii przyrody.

Natura naturans i Natura naturata

Przykładem może być Baruch de Spinoza (1632-1677). W swojej Etyce (Część I, Tw. 29, Przypisek) wprowadza terminy Natura naturans i Natura naturata. Steven Nadler (2020) pisze:

[Według Spinozy] są dwie strony Natury. Po pierwsze, jest aktywny, stwórczy aspekt wszechświata […]. To właśnie Spinoza [...] nazywa Natura naturans, „natura rodząca (tworząca)”. [...] Drugim aspektem wszechświata jest ten, który jest wytwarzany i podtrzymywany przez aspekt aktywny, Natura naturata, „natura zrodzona (stworzona)”.

Nasz stosunek do doświadczeń – czy to w opisie naszego codziennego życia, czy w empirycznej działalności naukowej – pojmuje rzeczy w naturze jako przedmioty. Tworzymy konstrukty, które są zdefiniowane, nakreślone i niezależne od siebie, i przypisujemy tym konstruktom nasze doświadczenia. Wtedy nasz umysł łączy je, ustala przyczynę i skutek, oraz obserwuje korelacje. Wszystko to jest użyteczne i ma swoją wartość poznawczą i praktyczną oraz ważność. Ale oczywiście skupia się na Natura naturata, naturze jako określonej strukturze zewnętrznej.

Pozostaje jednak pytanie: czym jest Natura naturans, co jest Naturą w jej stawaniu się? I czy mamy z nią jakiś związek, jakikolwiek dostęp do niej? W tym miejscu powinniśmy być świadomi, że Spinoza artykułuje równość „Deus sive Natura”, „Bóg lub Natura” (Etyka, cz. IV, Tw. 4, Dowód). Jeśli podążyć za tą równością, to pytanie o Natura naturans jest niczym innym jak pytaniem o immanentną Boską Siłę we wszystkim.

Idee Spinozy dostrzegli między innymi idealiści postkantowi. Spinoza w swoim światopoglądzie postrzegał Boskość jako immanentną siłę. Wielu uważało go za ateistę, a tradycjonaliści odrzucali jego filozofię. Ale w pewnym sensie to właśnie ten punkt widzenia sprawił, że jego podejście przyciągnęło idealistów. Przykładem refleksji nad ideą Spinozy jest August Schlegel (1767–1845). Katia Hay (2020) napisała:

Schlegel twierdzi, że […] wszystko uczestniczy w nieustannym procesie tworzenia, podczas gdy z empirycznego punktu widzenia rzeczy naturalne są pojmowane tak, jakby były martwe, utrwalone i niezależne od całości. Oznacza to, że [...] natura nie jest postrzegana w taki sam sposób, jak rzeczy doczesne. […] Schlegel zwięźle dowodził, że zrozumienie prawdziwej istoty natury jest bardziej jak przeczucie (Ahnen) lub estetyczna kontemplacja, niż jak poznanie naukowe.

Z tej perspektywy widzimy uderzający kontrast z „obiektywnym” podejściem do przyrody: Natura naturans charakteryzuje się jako nieustanny proces tworzenia, nieustanne formowanie się, przepływ wyłaniających się rzeczywistości. Natura naturans to „poetycki” ruch, który tworzy teraźniejszość z potencjalności – by sformułować to w terminologii Arystotelesa (Met. 3.6.5-6, 9.1-9).

Friedrich Wilhelm Joseph von Schelling (1775–1854) w swojej filozofii przyrody (Naturphilosophie) widzi kantowski podział na „przyrodę objawioną” i „przyrodę samą w sobie” jako wynikający z faktu, że przyroda w osądzie poznawczym staje się przedmiotem w opozycji do poznającego ją podmiotu. Schelling wskazuje na dynamiczne siły życiowe w przyrodzie, włączając te w człowieku. Natura posiada moc produktywną, która popycha ją do jej urzeczywistnienia. W człowieku jest początkowo mocą nieświadomą i ciemną, która wciąż jest podstawą jego wolności i samorealizacji.

Nawet jeśli istnieje wiele subtelności w tym, jak idealiści postrzegali i reinterpretowali Natura naturans, ponownie widzimy wyraźne rozróżnienie między Naturą jako przedmiotem opisu i oceny poznawczej z jednej strony, a Naturą jako żywą, wiecznie stwarzającą się rzeczywistością z drugiej.

Wreszcie istnieje niezwykła paralela ze starożytną chińską filozofią. W pierwszym wersecie Tao Te King czytamy:

Bezimienny jest wiecznie rzeczywisty. Nazywanie jest źródłem wszystkich indywidualnych rzeczy.

Przejawiony, obiektywny świat Natura naturata jest postrzegany jako rezultat „nazywania”, które jest „matką wszystkich rzeczy”. Natura naturans jest „wiecznie rzeczywistym” czyli stwórcą nieba i ziemi. A jednak w tym samym wersecie Lao Tzu podkreśla, że ​​oba wypływają z tego samego źródła, z jednej Natury. Znowu widzimy dwojakie podejście: aspekt zasadniczy, żywy i „niemożliwy do nazwania” oraz przejawienie jako obserwowalny, obiektywny rezultat emanacji.

Nauki przyrodnicze skupiają się na przyrodzie jako systemie obiektywnych, dających się opisać, i mierzalnych podmiotów i relacji, czyli na Natura naturata. W fizyce kwantowej sama struktura teorii sugerowała dwojaki opis Natury, ze stanami splątanymi i zredukowanymi (kolaps). Stan w przestrzeni Hilberta może być bardziej stabilny niż „opalizująca” koncepcja Natura naturans; ale dwie strony teorii kwantowej mogą być czymś w rodzaju „strukturalnego echa” Natura naturans i Natura naturata, które wywołały filozoficzne i mistyczne zainteresowanie fizyków kwantowych.

Przepływ wyłaniającej się rzeczywistości

Moglibyśmy wejść głębiej w wiele kierunków. Moglibyśmy bardziej szczegółowo przyjrzeć się myśleniu Spinozy. Moglibyśmy rozważyć rolę Natura naturans w idealizmie i omówić jej paralele do myśli wschodniej, na przykład opis natury w filozofii chińskiej jako sheng sheng bu xi (生生不息): tworzenie, tworzenie, nigdy nie ustające (Perkins, 2019). Moglibyśmy również przyjrzeć się dalszym implikacjom fizyki kwantowej.

Ale w tym artykule warto podkreślić inną perspektywę. Nie żyjemy w epoce racjonalizmu (Spinoza), ani romantyzmu (Schelling), ani wczesnego modernizmu (mechanika kwantowa). Żyjemy dzisiaj i możemy zapytać: co to wszystko ma wspólnego z moim życiem, moją praktyką, moimi poszukiwaniami, moimi bezpośrednimi doświadczeniami?

Jeśli przez chwilę poważnie potraktujemy ideę Natura naturans, jeśli wyczujemy, że rzeczywistość jest tworzona i odtwarzana jako pulsująca, stale zmieniająca się chwila, możemy zdać sobie sprawę, że znajdujemy ślad czegoś, co możemy doświadczyć bezpośrednio i w pełni. Nasza świadomość - w pewnych okolicznościach - uczestniczy w trwającym procesie tworzenia. Coś w nas – w rzeczywistości nie nasze ego – jest częścią Natura naturans, jest czystą aktywnością i jest w „punkcie”, w którym dzieje się tworzenie rzeczywistości.

Możemy rozpoznać podejście nauk przyrodniczych do patrzenia na naturę zewnętrzną i przejawioną, i nadal jesteśmy zainteresowani skierowaniem się do procesu twórczego, który poprzedza objawienie formy. Możemy zbadać naszą rolę w tym procesie stawania się, możliwości naszej świadomości i uważności w tym nieustannym przepływie. Jednym z interesujących i zgodnym z duchem czasu zjawisk jest skupienie się na chwili obecnej, ponieważ ta immanentna siła jest obecna tu i teraz, w sytuacji, w której jesteśmy, osobiście, historycznie, ze wszystkimi jej wyzwaniami i możliwościami.

Nie chodzi o przesunięcie siły twórczej na inne miejsce lub czas, osobę lub Bóstwo. Nie chodzi o „Deus ex Machina”, jako narrację w kosmicznej sztuce.

Czasami możemy słuchać muzyki natury, możemy popatrzeć na Natura naturata. Innym razem zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy również częścią procesu pisania tej muzyki, jesteśmy kompozytorami. Obie role mają swoje zadanie. Każda zmiana, każda transformacja wyłania się jako przejawienie Natura naturans, a my możemy być świadomym uczestnikiem tego procesu wyłaniania się rzeczywistości. Ponieważ natura tworząca jest w nas obecna, oferuje zupełnie inny punkt pracy niż ingerencje w zewnętrzne okoliczności.

Tu nie chodzi o spekulacje czy fantazje. Chodzi o inną formę otaczającej nas rzeczywistości. I chodzi o możliwość interakcji pomiędzy tym, co postrzegamy jako daną nam rzeczywistość, z procesem jej tworzenia. Tutaj raczej słuchamy niż mówimy, wkraczamy w szczególny stan połączenia i miłości, i wkraczamy w przestrzeń, która jest królestwem prawdziwej wolności.

Bibliografia

Aharonov, Yakir; Rohrlich, Daniel (2008): Quantum paradoxes. Quantum theory for the perplexed: John Wiley & Sons.

Cassirer, Ernst (2010, first edition 1923): Philosophie der symbolischen Formen. Dritter Teil: Phänomenologie der Erkenntnis: Felix Meiner Verlag.

Görnitz, Thomas (2019): Protyposis - eine Einführung. Bewusstsein und Materie aus Quanteninformation. Wiesbaden: Springer Fachmedien Wiesbaden.

Hay, Katia D. (2020): August Wilhelm von Schlegel. W Edward N. Zalta (red.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Lato 2020: Laboratorium Badawcze Metafizyki, Uniwersytet Stanforda. Dostęp online pod adresem: https://plato.stanford.edu/archives/sum2017/entries/schlegel-aw/, sprawdzone 9.02.2020.

Laloë, Franck (2001): Do we really understand quantum mechanics? Strange correlations, paradoxes, and theorems.  American Journal of Physics 69 (6), str. 655–701.

Nadler, Steven (2020): Baruch Spinoza. W Edward N. Zalta (red.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Lato 2020: Laboratorium Badawcze Metafizyki, Uniwersytet Stanforda. Dostęp online pod adresem: https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/spinoza/, sprawdzone 9.02.2020.

Perkins, Franklin (2019): Metafizyka w filozofii chińskiej. W Edward N. Zalta (red.): The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Lato 2019: Laboratorium Badawcze Metafizyki, Uniwersytet Stanforda. Dostępne online pod adresem: https://plato.stanford.edu/entries/chinese-metaphysics/, sprawdzone w dniu 27.09.2020.

Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph von (2003): Ausgewählte Schriften: Band 2: 1801–1803. Ueber den wahren Begriff der Naturphilosophie und die richtige Art ihre Probleme aufzulösen. 3. Auflage. Frankfurt am Main: Suhrkamp.

Schelling, Friedrich Wilhelm Joseph von (1988): Ideas for a Philosophy of Nature as Introduction to the Sutdy of this Science: Cambridge University Press.

Stachowiak, Herbert (1973): Allgemeine Modelltheorie. Wien: Springer.

Tamvakis, Kyriakos (2019): Basic quantum mechanics. Cham: Springer Nature (Undergraduate texts in Physics).

Wilber, Ken (Ed.) (2001): Quantum questions. Mystical writings of the world's great physicists. Rev. ed. Boston, Mass.: Shambhala.

do strony głównej pdf share